Birinci Dünya Savaşı Nasıl Başladı? 1914'te Dünyayı Savaşa Sürükleyen Olaylar

Birinci Dünya Savaşı, 28 Temmuz 1914 tarihinde Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun Sırbistan'a savaş ilan etmesiyle başladı. Ancak savaşın nedenleri yalnızca iki ülke arasındaki anlaşmazlıktan ibaret değildi. Avrupa'da uzun yıllardır devam eden siyasi rekabet, askerî ittifaklar, milliyetçi hareketler ve büyük devletlerin çıkar çatışmaları, bölgesel bir krizin uluslararası savaşa dönüşmesinde etkili oldu.

Savaşın başlamasını tetikleyen olay, 28 Haziran 1914 tarihinde Avusturya-Macaristan tahtının varisi Arşidük Franz Ferdinand'ın Saraybosna'da öldürülmesiydi. Suikastın ardından yaşanan diplomatik kriz, birkaç hafta içerisinde Avrupa'nın büyük güçlerini karşı karşıya getirdi.

Başlangıçta Avrupa merkezli olan savaş, zamanla Osmanlı İmparatorluğu'nun, Japonya'nın, İtalya'nın, Amerika Birleşik Devletleri'nin ve çeşitli sömürge bölgelerinin katılımıyla küresel bir boyut kazandı.

Peki Birinci Dünya Savaşı neden çıktı? Saraybosna suikastı nasıl gerçekleşti? Devletler neden peş peşe savaşa girdi ve Osmanlı Devleti bu çatışmaya nasıl katıldı?

Birinci Dünya Savaşı Öncesinde Avrupa'nın Durumu

Britanya İmparatorluğu, Fransa, Almanya, Rusya ve Avusturya-Macaristan, Avrupa siyasetinin başlıca güçleri arasındaydı.

1871 yılında Alman İmparatorluğu'nun kurulması, Avrupa'daki güç dengesini önemli ölçüde değiştirmişti. Almanya'nın sanayi üretiminde ve askerî kapasitesinde yaşanan büyüme, diğer büyük devletlerle olan rekabetini artırdı.

Britanya, geniş sömürge toprakları ve güçlü donanmasıyla uluslararası ticarette önemli bir konuma sahipti.

Fransa, 1870–1871 Fransa-Prusya Savaşı'nın ardından Almanya'ya bırakmak zorunda kaldığı Alsace-Lorraine bölgesini önemli bir siyasi mesele olarak görüyordu.

Rusya ise özellikle Balkanlar'daki siyasi gelişmelerle yakından ilgileniyordu.

Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, farklı milletlerden oluşan nüfusu ve Balkanlar'daki milliyetçi hareketler nedeniyle çeşitli siyasi sorunlarla karşı karşıyaydı.

Bu koşullar, devletler arasındaki anlaşmazlıkların diplomatik yollarla çözülmesini giderek zorlaştırdı.

Birinci Dünya Savaşı'nın Başlıca Nedenleri

1. Milliyetçilik Hareketlerinin Güçlenmesi

Balkanlar'da Sırp, Bulgar, Yunan ve diğer ulusal hareketler siyasi gelişmelerde önemli rol oynadı.

Osmanlı İmparatorluğu'nun Balkanlar'daki toprak kayıpları ve Avusturya-Macaristan'ın bölgedeki etkisini genişletme girişimleri, rekabeti artırdı.

Sırp milliyetçiliğinin bazı akımları, Güney Slav topluluklarının siyasi birliği düşüncesini savunuyordu.

Avusturya-Macaristan yönetimi ise bu hareketlerin kendi sınırları içerisindeki Slav nüfus üzerinde etkili olmasından endişe ediyordu.

Özellikle Bosna-Hersek'in 1908 yılında Avusturya-Macaristan tarafından ilhak edilmesi, Sırbistan ile ilişkileri daha da gerginleştirdi.

2. Sömürgecilik ve Ekonomik Rekabet

19. yüzyılın sonlarında Avrupa devletleri arasında sömürgeler, ticaret yolları ve ekonomik nüfuz alanları üzerinde rekabet yaşanıyordu.

Britanya ve Fransa geniş sömürge imparatorluklarına sahipken Almanya, sömürge yarışına daha geç katılmıştı.

Almanya ile Fransa arasında Fas konusunda yaşanan 1905 ve 1911 krizleri, büyük güçler arasındaki güvensizliği artırdı.

Ekonomik rekabet tek başına savaşın başlamasını açıklamasa da uluslararası ilişkilerdeki gerilimi besleyen unsurlardan biriydi.

3. Silahlanma Yarışı

Özellikle Almanya ile Britanya arasında yaşanan deniz silahlanma yarışı dikkat çekiyordu.

Britanya'nın 1906 yılında HMS Dreadnought savaş gemisini hizmete alması, modern savaş gemisi teknolojisinde önemli bir dönüm noktası oldu.

Almanya da donanmasını genişletmeye devam etti.

Kara ordularında ise asker sayıları, seferberlik planları, demiryolu taşımacılığı ve modern silahlar önem kazandı.

Bu hazırlıklar, bir kriz sırasında askerî kararların hızla uygulanabilmesini sağlıyordu. Ancak devletlerin seferberlik planlarına bağlı kalması, diplomatik çözüm için ayrılan zamanı da daraltabiliyordu.

4. Avrupa'daki Askerî İttifaklar

Üçlü İttifak, Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya arasında 1882 yılında kurulmuştu.

Üçlü İtilaf ise Britanya, Fransa ve Rusya arasındaki anlaşmalarla şekillenmişti.

Bu iki blok aynı türden yükümlülüklere sahip değildi. Özellikle Üçlü İtilaf, tek bir ortak savunma antlaşmasından oluşmuyordu.

İtalya, 1914 yılında savaş başladığında tarafsız kaldı ve 1915 yılında İtilaf Devletleri safında savaşa katıldı.

İttifaklar, devletlerin birbirlerine destek verme beklentilerini artırdı. Bununla birlikte savaşın yayılması otomatik olarak yalnızca ittifak anlaşmalarından kaynaklanmadı; her devletin siyasi ve askerî kararları belirleyici oldu.

Balkanlar Neden Avrupa'nın En Gergin Bölgelerinden Biriydi?

Osmanlı İmparatorluğu'nun bölgedeki hâkimiyetinin zayıflamasıyla farklı devletler arasında sınır ve nüfuz mücadeleleri yaşandı.

1912 ve 1913 yıllarındaki Balkan Savaşları, bölgenin siyasi haritasını değiştirdi.

Sırbistan'ın Balkan Savaşları sonrasında topraklarını genişletmesi, Avusturya-Macaristan yönetiminde endişe yarattı.

Rusya'nın Sırbistan ile olan siyasi ve kültürel ilişkileri de krizin uluslararası boyut kazanmasında etkiliydi.

Bosna-Hersek'teki milliyetçi hareketler ve Avusturya-Macaristan yönetimine karşı faaliyetler, 1914 yılında yaşanacak gelişmelerin arka planını oluşturdu.

Saraybosna Suikastı: Savaşı Tetikleyen Olay

Ziyaret sırasında suikastçılar tarafından bir saldırı planlanmıştı.

İlk girişimde konvoya atılan bomba hedefe ulaşmadı. Gün içerisinde yaşanan gelişmelerin ardından Gavrilo Princip, Franz Ferdinand ve Sophie'ye ateş etti.

Her ikisi de saldırı sonucunda hayatını kaybetti.

Princip, Bosnalı Sırp bir milliyetçiydi ve Genç Bosna hareketiyle bağlantılıydı. Suikastın hazırlanmasında Sırbistan'daki gizli milliyetçi ağlarla ilişkili kişilerin desteği bulunuyordu.

Ancak bu durum, Sırbistan hükümetinin suikastı resmî olarak emrettiğinin kesin biçimde kanıtlandığı anlamına gelmez.

Avusturya-Macaristan yönetimi, suikastın ardından Sırbistan'a karşı sert önlemler alınması gerektiği görüşüne yöneldi.

Böylece tarihte Temmuz Krizi olarak bilinen diplomatik süreç başladı.

Temmuz Krizi: Suikasttan Savaş İlanına

Ancak böyle bir müdahalenin Rusya'nın tepkisini çekebileceği biliniyordu.

Avusturya-Macaristan, bu nedenle Almanya'nın desteğini güvence altına almak istedi.

Almanya'nın Avusturya-Macaristan'a Verdiği Destek

5–6 Temmuz 1914'te Almanya, Avusturya-Macaristan'a Sırbistan karşısında izleyeceği sert politikada güçlü destek vereceğini bildirdi.

Tarih yazımında bu güvence sıklıkla açık çek desteği olarak adlandırılır.

Alman yönetiminin desteği, Avusturya-Macaristan'ın askerî müdahale konusunda daha kararlı davranmasına katkıda bulundu.

23 Temmuz 1914: Sırbistan'a Ültimatom

Avusturya-Macaristan, Sırbistan'a ağır şartlar içeren bir ültimatom verdi.

Ültimatomda Avusturya-Macaristan karşıtı faaliyetlerin engellenmesi, bazı kişi ve kuruluşlara yönelik önlemler alınması ve suikast soruşturmasında iş birliği yapılması talep ediliyordu.

Sırbistan, taleplerin büyük bölümünü kabul etti. Ancak Avusturya-Macaristan görevlilerinin Sırbistan içerisindeki soruşturmaya katılması gibi egemenlik haklarını ilgilendiren koşullara itiraz etti.

Avusturya-Macaristan yönetimi bu yanıtı yeterli bulmadı.

28 Temmuz 1914: Savaş Başladı

28 Temmuz 1914 tarihinde Avusturya-Macaristan, Sırbistan'a savaş ilan etti.

Böylece Birinci Dünya Savaşı'nın ilk resmî savaş ilanı gerçekleşmiş oldu.

Bölgesel çatışmanın diğer büyük devletlere yayılması ise yalnızca birkaç gün sürdü.

Avrupa Devletleri Neden Peş Peşe Savaşa Girdi?

Rusya, Sırbistan'a destek vermek ve Balkanlar'daki çıkarlarını korumak amacıyla askerî hazırlıklarını artırdı.

Almanya, Rus seferberliğini kendi güvenliği açısından tehdit olarak değerlendirdi.

1 Ağustos 1914'te Almanya, Rusya'ya savaş ilan etti.

Almanya'nın savaş planları, Rusya ile Fransa'ya karşı aynı anda savaşma ihtimalini dikkate alıyordu. Alman askerî yönetimi, önce Fransa'yı kısa sürede yenilgiye uğratmayı, ardından doğuda Rusya'ya karşı kuvvetlerini yoğunlaştırmayı amaçlıyordu.

3 Ağustos'ta Almanya, Fransa'ya savaş ilan etti.

Alman ordusunun Fransa'ya ulaşmak amacıyla tarafsız Belçika topraklarına girmesi, krizin genişlemesinde belirleyici oldu.

4 Ağustos'ta Almanya'nın Belçika'yı işgal etmesi üzerine Britanya, Almanya'ya savaş ilan etti.

Britanya'nın savaşa katılmasında Belçika'nın tarafsızlığının ihlal edilmesi, Avrupa'daki güç dengesinin korunması ve Britanya'nın güvenlik çıkarları birlikte etkiliydi.

Böylece Balkanlar'da başlayan savaş, kısa sürede Avrupa'nın büyük devletlerini içine alan geniş bir çatışmaya dönüştü.

Birinci Dünya Savaşı'nda Hangi Devletler Karşı Karşıya Geldi?

Bu tabloda savaş boyunca taraflara katılan başlıca devletler yer almaktadır. Hepsi 1914 yılının ilk günlerinde savaşa girmemiştir.

Osmanlı İmparatorluğu 1914'ün sonlarında, Bulgaristan 1915'te İttifak Devletleri safına katıldı.

Japonya 1914'te, İtalya 1915'te ve Amerika Birleşik Devletleri 1917'de İtilaf tarafında savaşa girdi.

Rusya ise 1917'deki devrimlerin ardından savaştan çekilme sürecine girdi ve 1918'de Brest-Litovsk Antlaşması'nı imzaladı.

Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşı'na Nasıl Girdi?

Ancak Balkan Savaşları sonrasında yaşanan askerî ve siyasi sorunlar, Osmanlı yönetiminin uluslararası ilişkilerde yeni güvenlik arayışlarına yönelmesine neden olmuştu.

2 Ağustos 1914 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu ile Almanya arasında gizli bir ittifak antlaşması imzalandı.

Ağustos ayında Alman savaş gemileri Goeben ve Breslau'nun Osmanlı topraklarına gelmesi, iki devlet arasındaki askerî ilişkilerin gelişmesinde önemli rol oynadı.

Bu gemiler Osmanlı donanmasına katıldı ve sırasıyla Yavuz Sultan Selim ile Midilli adlarını aldı.

Karadeniz Baskını ve Osmanlı'nın Savaşa Katılması

29 Ekim 1914 tarihinde Osmanlı donanmasının Karadeniz'deki Rus limanlarına saldırması, Osmanlı'nın savaşa fiilen katılmasını sağlayan gelişme oldu.

Bunun üzerine Rusya, 2 Kasım 1914'te Osmanlı İmparatorluğu'na savaş ilan etti.

Britanya ve Fransa da 5 Kasım'da Osmanlı'ya savaş ilan etti.

Osmanlı İmparatorluğu'nun savaşa girmesiyle çatışmalar Kafkasya, Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin ve başka bölgelere yayıldı.

Savaşın İlk Aylarında Neler Yaşandı?

Alman ordusu Belçika üzerinden Fransa'ya ilerledi. Ancak Fransa ve Britanya kuvvetleri, Eylül 1914'te gerçekleşen Birinci Marne Muharebesi'nde Alman ilerleyişini durdurdu.

Bu gelişme, Almanya'nın Batı Cephesi'nde kısa sürede kesin zafer kazanma planlarını başarısızlığa uğrattı.

Taraflar zamanla savunma hatları oluşturmaya başladı.

Batı Cephesi'nin önemli bir bölümünde siper savaşı yaygınlaştı.

Doğu Cephesi'nde ise Rusya, Almanya ve Avusturya-Macaristan arasında geniş alanlara yayılan çatışmalar yaşandı.

Ağustos 1914'teki Tannenberg Muharebesi, Almanya'nın Rus kuvvetlerine karşı kazandığı önemli zaferlerden biriydi.

Savaşın kısa sürede sona ereceği beklentileri gerçekleşmedi. Çatışmalar dört yılı aşkın süre devam etti.

Birinci Dünya Savaşı Neden Dünya Savaşı Olarak Adlandırıldı?

Britanya ve Fransa'nın sömürge imparatorlukları, savaşın Avrupa dışındaki bölgeleri de etkilemesine neden oldu.

Afrika'da Alman sömürgeleri çevresinde askerî harekâtlar düzenlendi.

Orta Doğu'da Osmanlı İmparatorluğu'nun katılımıyla yeni cepheler açıldı.

Asya ve Pasifik'te Japonya, Almanya'nın kontrolündeki bazı bölgelere karşı harekete geçti.

Britanya İmparatorluğu'nun farklı bölgelerinden gelen askerler Avrupa ve diğer cephelerde görev yaptı.

Hindistan, Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda ve çeşitli Afrika bölgelerinden gelen askerî birlikler savaşta yer aldı.

1917 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nin savaşa katılması da çatışmanın uluslararası boyutunu genişletti.

Bu nedenle savaş, yalnızca Avrupa devletleri arasındaki bir çatışma olmaktan çıkarak dünyanın farklı kıtalarını etkileyen bir mücadeleye dönüştü.

Birinci Dünya Savaşı'nın Başlangıç Kronolojisi

Birinci Dünya Savaşı'nın Başlamasından Kim Sorumluydu?

Saraybosna suikastı savaşı tetikleyen olaydı. Ancak suikastın mutlaka bir dünya savaşına yol açması gerekmiyordu.

Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan'a karşı askerî müdahale kararı, Almanya'nın bu karara verdiği destek, Rusya'nın seferberliği ve diğer devletlerin diplomatik ve askerî tercihleri, krizin büyümesinde etkili oldu.

Devletlerin savaş planları, güvenlik kaygıları ve rakiplerinin niyetlerine ilişkin değerlendirmeleri de karar süreçlerini şekillendirdi.

Tarihçiler, bu etkenlerin ağırlığı ve farklı devletlerin sorumluluk düzeyleri konusunda çeşitli görüşler ortaya koymaktadır.

Bununla birlikte savaşın yalnızca bir suikast nedeniyle kendiliğinden başladığı düşüncesi, olayların karmaşık yapısını açıklamakta yetersiz kalır.

Birinci Dünya Savaşı Ne Zaman Sona Erdi?

1917 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nin savaşa katılması, İtilaf Devletleri'nin askerî ve ekonomik kaynaklarını güçlendirdi.

1918 yılı içerisinde İttifak Devletleri'nin askerî durumu giderek kötüleşti.

Bulgaristan Eylül 1918'de, Osmanlı İmparatorluğu ise 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi'ni imzalayarak çatışmalardan çekildi.

Avusturya-Macaristan'ın ardından Almanya da ateşkes görüşmelerine yöneldi.

11 Kasım 1918 tarihinde Almanya ile İtilaf Devletleri arasında ateşkes imzalandı.

Böylece Batı Cephesi'ndeki çatışmalar sona erdi ve savaşın genel olarak bitiş tarihi 11 Kasım 1918 kabul edildi.

Savaş sonrasında yapılan barış antlaşmaları, Avrupa ve Orta Doğu'nun siyasi haritasında önemli değişikliklere yol açtı.

Alman, Avusturya-Macaristan, Rus ve Osmanlı imparatorluklarının savaş sırasında veya savaş sonrasında çözülmesi, 20. yüzyılın siyasi gelişiminde belirleyici oldu.

Sonuç

Birinci Dünya Savaşı, 28 Temmuz 1914 tarihinde Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan'a savaş ilan etmesiyle başladı.

Ancak savaşın temelinde, Avrupa'da uzun yıllardır devam eden siyasi rekabet, milliyetçilik hareketleri, silahlanma yarışı, emperyal çıkar çatışmaları ve askerî ittifaklar bulunuyordu.

Saraybosna'da Franz Ferdinand'ın öldürülmesi, mevcut gerilimleri açık bir diplomatik krize dönüştürdü.

Temmuz Krizi sırasında devletlerin aldığı kararlar, bölgesel bir çatışmanın birkaç gün içerisinde Avrupa çapında savaşa dönüşmesine yol açtı.

Osmanlı İmparatorluğu'nun ve Avrupa dışındaki diğer devletlerin savaşa katılmasıyla çatışmalar farklı kıtalara yayıldı.

1918 yılında sona eren savaş, milyonlarca insanın hayatını kaybetmesine, imparatorlukların dağılmasına ve dünya siyasetinde önemli değişikliklerin yaşanmasına neden oldu.

Birinci Dünya Savaşı'nın başlangıcı, tek bir olaydan çok uzun süreli rekabetlerin ve 1914 yazında alınan siyasi kararların birleşimiyle açıklanmaktadır.

Sizce Birinci Dünya Savaşı Önlenebilir miydi?

Saraybosna suikastından sonra devletler diplomatik görüşmelere devam etseydi savaşın önüne geçilebilir miydi? Yoksa Avrupa'daki siyasi ve askerî gerilimler başka bir olayla büyük bir savaşa mı dönüşecekti?

Görüşlerinizi yorumlarda paylaşabilirsiniz.